Etik göreceli mi ?

Etik Göreceli mi? İnsan Davranışlarına Psikolojik Bir Bakış

Bir psikolog olarak, danışanlarımın “doğru olan nedir?” sorusunu sorduğu anlarda her defasında zihnimde aynı düşünce yankılanır: “Etik gerçekten evrensel midir, yoksa bireysel algılarımızın bir ürünü müdür?”

Bu soru yalnızca felsefi değil, aynı zamanda psikolojinin derin sularında dolaşan bir bilmecedir. Çünkü her insanın “iyi” ve “kötü” tanımı, zihinsel süreçleri, duygusal deneyimleri ve toplumsal çevresiyle şekillenir.

Bilişsel Psikoloji Perspektifinden: Etik Yargıların İnşası

Bilişsel psikolojiye göre insan zihni, dünyayı anlamlandırmak için sürekli kategoriler ve şemalar oluşturur. Bir bireyin “etik” olarak tanımladığı davranış, bu bilişsel şemaların bir sonucudur. Algı, öğrenme ve karar verme süreçleri etik yargıların temelini oluşturur. Örneğin, çocuklukta aileden öğrenilen “dürüstlük her zaman iyidir” kalıbı, yetişkinlikte de otomatik bir bilişsel rehber olarak işler. Ancak, farklı bir kültürde yetişen bir birey için dürüstlük, bazen uyum ve barışı tehdit eden bir unsur olarak algılanabilir.

Bu noktada etik, bir bilişsel çerçeve içinde değerlendirilir: Kişi, içinde bulunduğu bağlama göre “doğru”yu yeniden tanımlar. Dolayısıyla etik, sabit bir yasa olmaktan çok, zihinsel esneklik ve öğrenme süreçlerinin bir yansımasıdır.

Duygusal Psikoloji Perspektifinden: Vicdanın Sessiz Dili

Etik kararlar yalnızca düşünceyle değil, duygularla da yönlendirilir. Empati, suçluluk, utanç ve gurur gibi duygular, etik davranışların duygusal yakıtıdır.

Bir kişi başkasının acısını hissettiğinde, etik davranma eğilimi artar. Ancak duygusal algı düzeyi her bireyde farklıdır. Bazı insanlar toplumsal onay için “iyi” davranırken, bazıları içsel huzur veya duygusal dengeyi korumak için “doğru”yu seçer.

Psikolojik araştırmalar, duygusal farkındalığın etik esnekliği artırdığını göstermektedir. Çünkü duygular, bireyin “neden böyle hissediyorum?” sorusuna verdiği cevaplarla birlikte, etik değerlerin kişisel yorumunu şekillendirir.

Etik göreceli görünür, çünkü duygusal derinlik, her insanda farklı renkte yankılanır.

Sosyal Psikoloji Perspektifinden: Toplumun Etik Haritası

Bir bireyin etik anlayışını yalnızca zihinsel ya da duygusal faktörler değil, aynı zamanda sosyal etkileşimler belirler. Toplum, bireye görünmez bir “etik çerçeve” sunar.

Bir kültürde kahramanlık olarak görülen davranış, başka bir toplumda tehlikeli bir sapma sayılabilir. Sosyal normlar bireyin etik yargılarını yönlendirirken, grup baskısı çoğu zaman bireysel vicdanın önüne geçer.

Sosyal psikoloji, bu durumu uyma davranışı ve otoriteye itaat kavramlarıyla açıklar. Milgram’ın ünlü deneyinde olduğu gibi, bireyler otoritenin etkisi altında etik sınırlarını kolayca esnetebilirler.

Bu, etik yargıların ne kadar bağlama duyarlı olduğunu gösterir. Yani “etik görecelidir” demek, toplumun birey üzerindeki görünmez etkilerini kabul etmek anlamına gelir.

Etik Göreceliliğin Psikolojik Gerçekliği

Etik göreceliliğin psikolojik temeli, insan zihninin değişken, duyguların yoğun ve sosyal çevrenin yönlendirici oluşunda yatar.

Bir davranışın etik olup olmadığını belirlemek, evrensel bir yasa değil; bireysel farkındalık ve toplumsal bağlam içinde yapılan dinamik bir değerlendirmedir.

Bu nedenle etik, “insanın kendi iç diyaloglarının toplamı” olarak da tanımlanabilir.

Bir birey, vicdanıyla toplumsal beklentiler arasında sıkıştığında, etik karar bir anlamda kendilik algısının aynası olur. “Ben kimim ve hangi değerlere inanıyorum?” sorusu, etik yargının merkezine yerleşir.

Sonuç: Etik Görecelilik mi, İnsan Çeşitliliği mi?

Etik görecelilik, aslında insanın bilişsel, duygusal ve sosyal farklılıklarının bir yansımasıdır.

Belki de etik, evrensel bir yasa olmaktan çok, insanın kendini anlamlandırma biçimidir. Her birey, kendi psikolojik evreninde etik pusulasını yeniden çizer.

Bu yazıyı okurken bir an durup kendinize sorun: “Benim doğru dediğim şey, gerçekten evrensel mi, yoksa benim deneyimlerimin sesi mi?”